Bệnh giang mai: Nguyên nhân, triệu chứng, điều trị và phòng ngừa

Có một chi tiết dễ khiến người ta chủ quan khi nhắc đến bệnh giang mai: vết loét đầu tiên thường không đau, nhỏ và có thể tự biến mất, nhưng bệnh thì không tự khỏi. Theo WHO (Tổ chức Y tế Thế giới), mỗi năm vẫn có khoảng 7,1 triệu người trưởng thành nhiễm mới, trong khi bệnh hoàn toàn có thể chữa khỏi nếu được phát hiện sớm.

Số ca mắc mới toàn cầu: 7,1 triệu mỗi năm · Lây từ mẹ sang con nếu không điều trị: 70–100% · Tử vong mỗi năm: hơn 200.000 ca · Thời gian ủ bệnh: 3–90 ngày

Sáu thông tin dưới đây, một mẫu số chung: phát hiện sớm quyết định gần như toàn bộ kết quả điều trị.

Bệnh giang mai là gì? Nguyên nhân và đường lây truyền

Tác nhân gây bệnh là gì?

• Giang mai là bệnh nhiễm khuẩn lây truyền qua đường tình dục do xoắn khuẩn Treponema pallidum gây ra.
• Bệnh tiến triển qua nhiều giai đoạn; ranh giới giữa các giai đoạn không phải lúc nào cũng rõ ràng.
• Vì triệu chứng có thể không rõ hoặc không xuất hiện, chẩn đoán cần dựa trên bệnh sử tình dục, khám lâm sàng, xét nghiệm và đôi khi chẩn đoán hình ảnh.

Giang mai lây qua những con đường nào?

• Quan hệ tình dục không an toàn qua âm đạo, hậu môn hoặc miệng.
• Từ mẹ sang con trong thời kỳ mang thai, có thể dẫn đến giang mai bẩm sinh.
• Tiếp xúc trực tiếp với vết loét, săng hoặc dịch tiết của người bệnh.

Điểm cần nhớ: Bệnh giang mai không chỉ là một vết loét đơn thuần. Ngay từ giai đoạn sớm, xoắn khuẩn đã có thể xâm nhập sâu vào cơ thể, nên chờ đợi triệu chứng rõ ràng là một chiến lược rủi ro.

Triệu chứng bệnh giang mai qua từng giai đoạn

Giai đoạn thứ nhất có dấu hiệu gì?

• Xuất hiện săng giang mai: vết loét nhỏ, không đau, bờ gọn, nền cứng tại vị trí xâm nhập.
• Săng thường xuất hiện sau 3–90 ngày tiếp xúc, tùy theo cơ địa và lượng xoắn khuẩn.
• Có thể kèm nổi hạch vùng bẹn, nhưng nhiều người không để ý vì không đau.

Giai đoạn thứ hai biểu hiện ra sao?

• Phát ban da, đặc biệt ở lòng bàn tay và lòng bàn chân.
• Sốt nhẹ, đau họng, nổi hạch, mệt mỏi.
• Tổn thương niêm mạc hoặc mảng sần có thể xuất hiện ở nhiều vị trí.

Giai đoạn tiềm ẩn và chung cuộc có những triệu chứng nào?

• Giai đoạn tiềm ẩn: không có triệu chứng trong nhiều năm, nhưng xét nghiệm máu vẫn có thể dương tính.
• Giai đoạn cuối: viêm màng não, bệnh động mạch chủ, hội chứng thần kinh có thể xuất hiện nếu không điều trị.

Mô hình chung: Càng phát hiện muộn, tổn thương càng khó hồi phục. Điều trị ở giai đoạn thứ nhất thường đơn giản hơn nhiều so với điều trị khi vi khuẩn đã lan đến nội tạng.

Xét nghiệm và chẩn đoán bệnh giang mai

Các loại xét nghiệm thường dùng

• Xét nghiệm không đặc hiệu: VDRL, RPR dùng để sàng lọc và theo dõi đáp ứng điều trị.
• Xét nghiệm đặc hiệu: TPHA, TPPA, FTA-ABS dùng để xác nhận.
• Soi kính nền tối và xét nghiệm phân tử từ dịch tổn thương là phương pháp xác định cho giang mai giai đoạn sớm và giang mai bẩm sinh.
• Tìm xoắn khuẩn có thể thực hiện trên bệnh phẩm từ săng, mảng niêm mạc, sẩn hoặc hạch.
• Mọi người có xét nghiệm không đặc hiệu phản ứng dương tính cần được làm thêm xét nghiệm treponemal để xác nhận chẩn đoán.

Nếu xét nghiệm nhanh dương tính mà RPR âm tính, hướng dẫn quốc gia khuyến cáo làm lại xét nghiệm sau khoảng 1 tháng để tránh bỏ sót âm tính giả.

Khi nào nên đi xét nghiệm

Điều quan trọng: Một kết quả dương tính ở xét nghiệm không đặc hiệu vẫn chưa đủ để kết luận. Bác sĩ sẽ đọc kết hợp xét nghiệm đặc hiệu và bệnh cảnh lâm sàng để tránh chẩn đoán sai.

Điều trị bệnh giang mai: Thuốc và phác đồ hiện tại

Thuốc chính dùng để điều trị là gì?

• Benzathine penicillin G là lựa chọn đầu tay cho giang mai giai đoạn sớm.
• Với người dị ứng penicillin, bác sĩ có thể cân nhắc phác đồ thay thế như doxycycline hoặc ceftriaxone, nhưng việc này cần được đánh giá kỹ.
• Nếu xét nghiệm nhanh dương tính, hướng dẫn Việt Nam nêu rõ cần điều trị ngay mũi benzathine penicillin đầu tiên rồi làm xét nghiệm RPR.

Phác đồ và lưu ý theo dõi

• Phác đồ chuẩn dùng benzathine penicillin G tiêm bắp, số mũi tùy theo giai đoạn bệnh.
• Giang mai giai đoạn muộn hoặc nghi ngờ tổn thương thần kinh cần đánh giá dịch não tủy trước điều trị.
• Sau điều trị, người bệnh phải tái khám và xét nghiệm lại để theo dõi đáp ứng.

Vì sao quan trọng: Điều trị đúng giúp loại bỏ vi khuẩn, nhưng chỉ khi bắt đầu trước khi tổn thương nội tạng hình thành. Càng trì hoãn, nguy cơ di chứng càng lớn.

Biến chứng và phòng ngừa bệnh giang mai

Biến chứng nguy hiểm nhất là gì?

• Không điều trị, giang mai có thể gây viêm màng não, bệnh động mạch chủ và hội chứng thần kinh.
• Giang mai làm tăng nguy cơ lây nhiễm HIV, vì tổn thương loét tạo điều kiện cho virus xâm nhập.
• Ở phụ nữ mang thai, nhiễm giang mai không điều trị có thể dẫn đến giang mai bẩm sinh.

Cách phòng bệnh hiệu quả

• Sử dụng bao cao su đúng cách trong mọi quan hệ tình dục.
• Quan hệ tình dục an toàn, chung thủy và trao đổi rõ ràng với bạn tình.
• Xét nghiệm định kỳ cho người có nguy cơ cao, đặc biệt người nhiễm HIV hoặc có nhiều bạn tình.

Điểm rút ra: Phòng bệnh không chỉ là tránh vi khuẩn, mà còn là tránh hậu quả dây chuyền: giang mai không được điều trị làm tăng nguy cơ HIV, và ở phụ nữ mang thai, nó ảnh hưởng trực tiếp đến thế hệ tiếp theo.

Bệnh giang mai có chữa khỏi được không?

Khả năng khỏi bệnh khi điều trị sớm

• Bệnh có thể điều trị dứt điểm nếu phát hiện sớm và dùng đúng phác đồ.
• Tổn thương giai đoạn muộn, như tổn thương thần kinh hoặc tim mạch, không thể phục hồi hoàn toàn.
• Không tự ý điều trị tại nhà hoặc dùng thuốc không rõ nguồn gốc.

Hệ quả thực tế: Người bệnh có thể khỏi hoàn toàn về mặt vi khuẩn, nhưng nếu đã để bệnh tiến triển đến giai đoạn muộn, chất lượng cuộc sống vẫn có thể bị ảnh hưởng lâu dài.

So sánh nhanh ba nhóm xét nghiệm thường dùng

• Nhóm không đặc hiệu: VDRL, RPR – sàng lọc nhanh, theo dõi điều trị.
• Nhóm đặc hiệu: TPHA, TPPA, FTA-ABS – khẳng định nhiễm.
• Nhóm trực tiếp: soi nền tối, PCR – phát hiện xoắn khuẩn hoặc vật chất di truyền.

Ba nhóm xét nghiệm, một điểm chung: mỗi nhóm trả lời một câu hỏi khác nhau, nên kết quả cần được bác sĩ đọc cùng bệnh cảnh lâm sàng.

Điều trị bằng penicillin: thuận lợi và trở ngại

Quy trình xử trí sau phơi nhiễm hoặc khi có triệu chứng

1. Đến cơ sở y tế chuyên khoa da liễu hoặc bệnh lây truyền qua đường tình dục để được khám.
2. Làm xét nghiệm huyết thanh: một xét nghiệm không đặc hiệu và một xét nghiệm đặc hiệu.
3. Nếu có vết loét hoặc tổn thương ướt, yêu cầu soi tươi hoặc PCR để tăng độ chính xác.
4. Nếu xét nghiệm nhanh dương tính, điều trị ngay mũi benzathine penicillin đầu tiên rồi làm RPR.
5. Hẹn tái khám, xét nghiệm lại và thông báo cho bạn tình cùng điều trị.

Những điều đã rõ và chưa rõ

Lời khuyên từ các cơ quan y tế

Mọi người có xét nghiệm không đặc hiệu phản ứng dương tính phải được làm thêm xét nghiệm treponemal để xác nhận chẩn đoán.

CDC Hoa Kỳ (MMWR 2021)

Nếu xét nghiệm nhanh dương tính, cần điều trị ngay mũi benzathine penicillin đầu tiên rồi làm xét nghiệm RPR.

Bộ Y tế Việt Nam (QĐ 5186/QĐ-BYT)

Hệ quả cần cân nhắc: Với một phụ nữ đang mang thai, lựa chọn là rõ ràng: xét nghiệm trước sinh và tiêm benzathine penicillin G nếu nhiễm, hoặc đối mặt với nguy cơ lây truyền giang mai bẩm sinh cho con. Với người có yếu tố nguy cơ, điều tương tự cũng đúng: đi xét nghiệm ngay hôm nay thay vì chờ đến khi triệu chứng buộc phải đi khám.

Những câu hỏi thường gặp

Bài đọc liên quan: Bệnh trĩ: Nguyên nhân, triệu chứng và điều trị hiệu quả · Suy nhược cơ thể – Dấu hiệu, nguyên nhân và cách điều trị